ملاریا
بنسټیز حقیقتونه
ملاریا یوه ژوند ګواښوونکې پرازیتي ناروغي ده چې تر ډېره د اخته ښځینه Anopheles ماشي د چیچلو له لارې انسانانو ته انتقالېږي.
- ملاریا د Plasmodium په نوم پرازیتونو له امله پیدا کېږي.
- ملاریا د مخنیوي او درملنې وړ ناروغي ده.
- پنځه ډوله Plasmodium پرازیتونه په انسانانو کې ملاریا پیدا کولی شي: P. falciparum، P. vivax، P. malariae، P. ovale او P. knowlesi.
- P. falciparum او P. vivax د ملاریا تر ټولو مهم ډولونه دي. P. falciparum تر ټولو وژونکی ډول دی.
- د ملاریا تر ټولو عامې لومړنۍ نښې تبه، سر درد او لړزه دي.
- که P. falciparum ملاریا درملنه نه شي، په ۲۴ ساعتونو کې په شدیدې ناروغۍ بدلېدای او د مړینې سبب کېدای شي.
- واړه ماشومان، تر پنځو کلونو کم عمره ماشومان، امیندواره ښځې او نجونې، مسافر او د HIV یا AIDS لرونکي کسان د شدیدې ناروغۍ له لوړ خطر سره مخ دي.
- په ۲۰۲۴ کال کې د نړۍ په ۸۰ هېوادونو کې شاوخوا ۲۸۲ میلیونه د ملاریا پېښې او ۶۱۰ زره مړینې اټکل شوې وې.
- په ۲۰۲۴ کال کې د ملاریا شاوخوا ۹۵ سلنه پېښې او مړینې د روغتیا نړیوال سازمان په افریقايي سیمه کې وې.
- په افریقايي سیمه کې تر پنځو کلونو کم عمره ماشومانو د ملاریا د ټولو مړینو شاوخوا ۷۵ سلنه جوړوله.
پېژندنه
ملاریا یوه جدي پرازیتي ناروغي ده چې تر ډېره په استوایي هېوادونو کې موندل کېږي. انسان معمولاً هغه وخت په ملاریا اخته کېږي چې د Anopheles جنس یو اخته ښځینه ماشی یې وچیچي او پرازیت یې بدن ته داخل کړي. د ملاریا پرازیتونه د انسان د وینې سرو حجرو ته ننوځي او هلته وده او تکثر کوي. د وینې د سرو حجرو زیانمنېدل انسان ناروغوي او د تبې، لړزې، کمخونۍ او نورو نښو سبب کېدای شي.
د ملاریا لومړنۍ نښې کله ناکله سپکې وي او له انفلونزا یا نورو تبې لرونکو ناروغیو سره ورته والی لري. له همدې امله په وخت ازموینه او تشخیص مهم دي. ملاریا په عادي تماس کې له یوه انسان څخه بل انسان ته نه خپرېږي.
ملاریا څنګه پیدا کېږي او څنګه انتقالېږي؟
د ملاریا اصلي لامل د Plasmodium پرازیت دی. ډېری خلک هغه وخت په ملاریا اخته کېږي چې د پرازیت لېږدوونکی ماشی یې وچیچي. یوازې ښځینه Anopheles ماشیان ملاریا له یوه انسان څخه بل انسان ته انتقالولی شي. کله چې یو ماشی د ملاریا په پرازیت اخته انسان وچیچي، پرازیت د ماشي بدن ته داخلېږي. وروسته هماغه ماشی بل انسان چیچي او پرازیت د خپلې لاړې له لارې د هغه بدن ته داخلوي. په دې ډول د ملاریا د انتقال لړۍ دوام کوي.
په نادرو حالاتو کې ملاریا د لاندې لارو هم انتقالېدای شي:
- د اخته وینې د انتقال له لارې
- د غړي د پیوند له لارې
- په اخته وینه ککړو ستنو یا پېچکاریو د شریکولو له لارې
- له اخته مور څخه نازيږېدلي ماشوم ته، له زېږون مخکې یا د زېږون پر مهال
ملاریا ساري ناروغي نه ده چې د زکام یا انفلونزا په څېر په عادي تماس کې خپره شي. یو انسان د ملاریا لرونکي کس تر څنګ په کېناستلو، نږدې بدني تماس یا جنسي اړیکې سره په ملاریا نه اخته کېږي.
نښې نښانې
د ملاریا تر ټولو عامې لومړنۍ نښې تبه، سر درد او لړزه دي. نښې ډېری وخت د اخته ماشي له چیچلو ۱۰ تر ۱۵ ورځو وروسته پیلېږي، خو د پرازیت د ډول له مخې دا موده له ۷ تر ۳۰ ورځو پورې کېدای شي. ځینې پرازیتونه د لومړني انتان وروسته د میاشتو یا کلونو لپاره په ځیګر کې غیرفعال پاتې کېدای شي او وروسته بیا د ناروغۍ سبب شي.
د ملاریا عامې نښې دا دي:
- تبه او انفلونزا ته ورته ناروغي
- لړزه
- سر درد
- د عضلو درد
- ستړیا
- زړه بدوالی
- کانګې
- نس ناستی
د شدیدې ملاریا نښې دا دي:
- ډېره ستړیا او کمزوري
- د هوش خرابوالی یا ذهني ګډوډي
- تکراري تشنجونه
- د ساه اخیستلو ستونزه
- تیاره یا وینه لرونکي ادرار
- زېړی، یعنې د پوستکي او سترګو ژېړېدل
- د وینې غیرعادي بهېدنه
- د پښتورګو خرابوالی
- کوما
هغه کسان چې شدیدې نښې لري، باید سمدستي بیړنۍ طبي پاملرنه ترلاسه کړي. -
مخنیوی
-
ملاریا د ماشیانو له چیچلو څخه په ځان ساتلو او د مخنیوي درملو په کارولو سره مخنیوی کېدای شي.
د ماشیانو له چیچلو څخه د ځان ساتلو لارې دا دي:
- په هغو سیمو کې چې ملاریا موجوده وي، د خوب پر مهال د ماشي ضد جالۍ کارول
- د DEET، IR3535 یا Icaridin لرونکو د ماشیانو شړونکو موادو کارول
- د ماشیانو ضد لوګي یا برېښنايي بخار جوړوونکو وسایلو کارول
- د بدن پوښونکي او محافظتي کالي اغوستل
- په کړکیو او دروازو کې د ماشي ضد جالۍ لګول
- په کورونو کې د پاتې اغېز لرونکو حشره وژونکو موادو پاشل
- د حشره وژونکو موادو لرونکو د خوب جالیو کارول
هغه کسان چې د ملاریا سیمو ته سفر کوي، باید له سفر څخه څو اوونۍ مخکې له ډاکټر سره خبرې وکړي. ډاکټر د سفر د ځای له مخې د ملاریا د مخنیوي مناسب درمل ټاکي. دا درمل باید د ډاکټر د لارښوونې مطابق له سفر مخکې، د سفر پر مهال او له راستنېدو وروسته واخیستل شي. د مخنیوي د درملو تر څنګ باید د ماشیانو له چیچلو څخه هم ځان وساتل شي.
د روغتیا نړیوال سازمان د P. falciparum د منځني یا لوړ انتقال لرونکو سیمو د ماشومانو لپاره RTS,S/AS01 او R21/Matrix-M واکسینونه سپارښتنه کوي. دا واکسینونه باید د نورو مخنیوي لارو، لکه د ماشي ضد جالیو او مخنیوي درملو، ترڅنګ وکارول شي.
تشخیص او درملنه
د ملاریا نښې له نورو تبې لرونکو ناروغیو سره ورته کېدای شي. یوازې ډاکټر یا بل مسلکي روغتیايي کارکوونکی ملاریا تشخیص کولی شي. د ملاریا تشخیص د وینې په نمونه کې د پرازیت د نښو په موندلو سره تاییدېږي. د روغتیا نړیوال سازمان سپارښتنه کوي چې د ملاریا ټولې شکمنې پېښې د پرازیت پر بنسټ ازموینې سره تایید شي. د تشخیص مهمې ازموینې دا دي:
- د وینې د نمونې مایکروسکوپي معاینه: د وینې یوه کوچنۍ نمونه د مایکروسکوپ لاندې کتل کېږي. دا ازموینه ملاریا تاییدولی او د پرازیت ډول معلومولی شي.
- چټکه تشخیصي ازموینه یا RDT: دا ازموینه د ملاریا د پرازیت ځینې پروټینونه معلوموي او نتیجه یې تر ۱۵ دقیقو په کمه موده کې ترلاسه کېدای شي.
- د PCR ازموینه: دا ازموینه د ملاریا پرازیتونه معلوموي او د پرازیت دقیق ډول هم پېژندلی شي. دا ازموینه حساسه ده، خو نتیجه یې د نورو ازموینو په پرتله ډېر وخت نیسي.
ملاریا یوه جدي ناروغي ده او تل درملو ته اړتیا لري. د درملنې ډول او موده په لاندې مواردو پورې اړه لري:
- د ملاریا د پرازیت ډول
- د درملو پر وړاندې د پرازیت مقاومت
- هغه جغرافیايي سیمه چې انتان پکې اخیستل شوی وي
- د ناروغ عمر او وزن
- امیندوارۍ یا شیدې ورکول
- د ناروغۍ شدت
د P. falciparum ملاریا لپاره د ارټیمیسینین پر بنسټ ګډې درملنې، چې artemisinin-based combination therapies یا ACTs بلل کېږي، تر ټولو اغېزمنه درملنه ده. کلوروکین د P. vivax انتان لپاره یوازې په هغو سیمو کې سپارښتنه کېږي چې پرازیت لا هم د دې درمل پر وړاندې حساس وي. د P. vivax او P. ovale د انتان د بیا راګرځېدو د مخنیوي لپاره پریماکین له اصلي درملنې سره یوځای کېدای شي. د شدیدې ملاریا ناروغان بیړنۍ درملنې ته اړتیا لري. ځینې ناروغان باید روغتون ته داخل شي او د زرق له لارې درمل ترلاسه کړي. د ملاریا تشخیص او د درملو ټاکل باید د روغتیايي کارکوونکي له خوا وشي.
اختلاطونه
که ملاریا ژر تشخیص او درملنه نه شي، ناروغي شدیدېدای او د ژوند لپاره خطرناکه کېدای شي. P. falciparum ملاریا په ځانګړي ډول د شدیدې ناروغۍ او مړینې له لوړ خطر سره تړاو لري.
د ملاریا اختلاطونه دا دي:
- کمخوني
- زېړی
- د پښتورګو خرابوالی
- تشنجونه
- ذهني ګډوډي
- د ساه اخیستلو ستونزه
- کوما
- مړینه
د امیندوارۍ پر مهال ملاریا له وخت مخکې زېږون یا د کم وزن لرونکي ماشوم د زېږېدو سبب کېدای شي. واړه ماشومان، تر پنځو کلونو کم عمره ماشومان، امیندواره ښځې، مسافر او د HIV یا AIDS لرونکي کسان د شدیدې ناروغۍ له لوړ خطر سره مخ دي.