شکر
بنسټیز حقیقتونه
شکر یوه اوږدمهاله ناروغي ده چې هغه وخت پیدا کېږي چې پانقراس په کافي اندازه انسولین نه تولیدوي، یا بدن تولید شوی انسولین په سمه توګه نه شي کارولی.
- انسولین یو هورمون دی چې په وینه کې د ګلوکوز یا شکر اندازه تنظیموي.
- د شکر درې اصلي ډولونه د لومړي ډول شکر، دویم ډول شکر او د امیندوارۍ شکر دي.
- د شکر له ټولو ناروغانو څخه تر ۹۵ سلنه ډېر کسان د دویم ډول شکر لري.
- د شکر ناروغانو شمېر په ۱۹۹۰ کال کې له ۲۰۰ میلیونو څخه په ۲۰۲۲ کال کې ۸۳۰ میلیونو ته لوړ شوی و.
- په ۲۰۲۲ کال کې د ۱۸ کلونو او تر هغه د لوړ عمر لرونکو کسانو ۱۴ سلنه په شکر اخته وو.
- په ۲۰۲۲ کال کې له نیمايي څخه ډېرو شکر ناروغانو د خپلې ناروغۍ لپاره درمل نه اخیستل.
- د شکر ناروغي د ړوندوالي، د پښتورګو د خرابوالي، د زړه حملې، دماغي سکتې او د پښې یا د پښې د یوې برخې د پرې کولو سبب کېدای شي.
- په ۲۰۲۱ کال کې د شکر ناروغۍ او د شکر له امله د پښتورګو ناروغۍ له دوو میلیونو څخه د ډېرو مړینو سبب شوې وې.
- سالم خواړه، منظم فزیکي فعالیت، د بدن د مناسب وزن ساتل او د تنباکو نه شکر یوه اوږدمهاله ناروغي ده چې هغه وخت پیدا کېږي چې پانقراس په کافي اندازه انسولین نه تولیدوي، یا بدن تولید شوی انسولین په سمه توګه نه شي کارولی.
- انسولین یو هورمون دی چې په وینه کې د ګلوکوز یا شکر اندازه تنظیموي.
- د شکر درې اصلي ډولونه د لومړي ډول شکر، دویم ډول شکر او د امیندوارۍ شکر دي.
- د شکر له ټولو ناروغانو څخه تر ۹۵ سلنه ډېر کسان د دویم ډول شکر لري.
- د شکر ناروغانو شمېر په ۱۹۹۰ کال کې له ۲۰۰ میلیونو څخه په ۲۰۲۲ کال کې ۸۳۰ میلیونو ته لوړ شوی و.
- په ۲۰۲۲ کال کې د ۱۸ کلونو او تر هغه د لوړ عمر لرونکو کسانو ۱۴ سلنه په شکر اخته وو.
- په ۲۰۲۲ کال کې له نیمايي څخه ډېرو شکر ناروغانو د خپلې ناروغۍ لپاره درمل نه اخیستل.
- د شکر ناروغي د ړوندوالي، د پښتورګو د خرابوالي، د زړه حملې، دمکارول د دویم ډول شکر مخنیوی یا ځنډولی شي.
- شکر د مناسبو خوړو، فزیکي فعالیت، درملو او د اختلاطاتو د منظمې معاینې له لارې اداره کېدای شي.
پېژندنه
شکر هغه ناروغي ده چې په وینه کې د ګلوکوز یا شکر اندازه ډېره لوړه شي. ګلوکوز د بدن د انرژۍ اصلي سرچینه ده. بدن ګلوکوز جوړولی شي، خو ګلوکوز له هغو خوړو څخه هم ترلاسه کېږي چې انسان یې خوري.
بدن د خوړو ډېره برخه په ګلوکوز بدلوي او وینې ته یې داخلوي. کله چې په وینه کې د ګلوکوز اندازه لوړه شي، پانقراس انسولین خوشې کوي. انسولین ګلوکوز سره مرسته کوي چې له وینې څخه د بدن حجرو ته داخل شي او د انرژۍ لپاره وکارول شي.
په شکر ناروغۍ کې بدن کافي انسولین نه جوړوي، هېڅ انسولین نه جوړوي، یا یې په سمه توګه نه شي کارولی. په دې حالت کې ګلوکوز په وینه کې پاتې کېږي او حجرو ته نه داخلېږي. د وخت په تېرېدو سره د وینې لوړه شکره د بدن بېلابېلو برخو، په ځانګړي ډول د وینې رګونو او اعصابو ته زیان رسولی شي.
د شکر ناروغۍ ډولونه کوم دي؟
د شکر ناروغۍ تر ټولو عام ډولونه لومړی ډول، دویم ډول او د امیندوارۍ شکر دي.
لومړی ډول شکر:
په لومړي ډول شکر کې د بدن دفاعي سیستم په تېروتنه د پانقراس پر هغو حجرو برید کوي او له منځه یې وړي چې انسولین تولیدوي. له همدې امله بدن ډېر کم انسولین جوړوي یا یې هېڅ نه جوړوي.
لومړی ډول شکر معمولاً په ماشومانو او ځوانانو کې تشخیصېږي، خو په هر عمر کې پیدا کېدای شي. د لومړي ډول شکر ناروغان د ژوندي پاتې کېدو لپاره هره ورځ انسولین ته اړتیا لري. تر اوسه د دې ډول شکر د مخنیوي معلومه لاره نشته.
دویم ډول شکر:
په دویم ډول شکر کې د بدن حجرې انسولین په سمه توګه نه کاروي. پانقراس ممکن انسولین تولید کړي، خو اندازه یې د وینې د ګلوکوز د عادي ساتلو لپاره کافي نه وي.
دویم ډول شکر د شکر تر ټولو عام ډول دی. دا ناروغي معمولاً د څو کلونو په موده کې وده کوي او ډېر وخت په لویانو کې تشخیصېږي، خو اوس په ماشومانو او ځوانانو کې هم لیدل کېږي. زیات وزن، چاغوالی، د فزیکي فعالیت کموالی، جنتیکي عوامل او د شکر کورنۍ سابقه یې له خطر سره تړاو لري.
د امیندوارۍ شکر:
د امیندوارۍ شکر د حمل پر مهال پیدا کېږي. دا حالت هغه وخت رامنځته کېږي چې بدن د امیندوارۍ پر مهال د خپلې اړتیا مطابق اضافي انسولین نه شي جوړولی.
د امیندوارۍ شکر ډېری وخت د ماشوم له زېږېدو وروسته له منځه ځي، خو مور ته په راتلونکي کې د دویم ډول شکر خطر زیاتوي. د هغې ماشوم هم په ماشومتوب یا ځوانۍ کې د چاغوالي او وروسته د دویم ډول شکر له لوړ خطر سره مخ کېدای شي.
له شکر مخکې حالت:
له شکر مخکې حالت کې د وینې د ګلوکوز اندازه له عادي حالت څخه لوړه وي، خو دومره لوړه نه وي چې دویم ډول شکر تشخیص شي. دا حالت په راتلونکي کې د دویم ډول شکر او د زړه ناروغۍ خطر زیاتوي.
نښې نښانې
د شکر ناروغۍ نښې دا دي:
- ډېره تنده
- ډېره لوږه
- له عادي حالت څخه زیات ادرار کول، په ځانګړي ډول د شپې
- ستړیا
- د سترګو د لید خړوالی
- د لاسونو یا پښو بېحسي او سوزش
- هغه ټپونه چې ژر نه رغېږي
- له هڅې پرته د وزن کمېدل
د لومړي ډول شکر نښې معمولاً ژر څرګندېږي او شدیدې کېدای شي. دا نښې کله ناکله د څو اوونیو یا میاشتو په موده کې پیدا کېږي.
د دویم ډول شکر نښې معمولاً ورو وده کوي. نښې یې ممکن ډېرې سپکې وي او ناروغ د څو کلونو لپاره پرې پوه نه شي. ځینې کسان د دویم ډول شکر هېڅ څرګندې نښې نه لري.
د امیندوارۍ شکر ډېری وخت څرګندې نښې نه لري. امیندواره ښځې معمولاً د حمل د ۲۴مې او ۲۸مې اوونۍ ترمنځ د دې ناروغۍ لپاره معاینه کېږي.
مخنیوی
تر اوسه د لومړي ډول شکر د مخنیوي معلومه لاره نشته. د ژوند په طرز کې بدلون د دویم ډول شکر د مخنیوي یا ځنډولو تر ټولو غوره لاره ده.
د دویم ډول شکر د مخنیوي یا ځنډولو لپاره:
- مناسب او سالم وزن ترلاسه او وساتئ.
- هره اوونۍ لږ تر لږه ۱۵۰ دقیقې متوسط فزیکي فعالیت وکړئ.
- سالم خواړه وخورئ.
- له بورې او مشبوع غوړو څخه ډډه وکړئ.
- تنباکو مه کاروئ.
- که وزن مو زیات وي، وزن کم کړئ.
- منظم فزیکي فعالیت وکړئ.
دغه بدلونونه د هغو کسانو لپاره هم د دویم ډول شکر خطر کمولی شي چې له شکر مخکې حالت لري. سالم خواړه او منظم فزیکي فعالیت د امیندوارۍ د شکر د خطر په کمولو کې هم مرسته کولی شي.
تشخیص او درملنه
شکر د وینې د ګلوکوز د ازموینو له لارې تشخیصېږي. روغتیايي کارکوونکی د شکر د معلومولو لپاره د وینې د ګلوکوز یوه یا څو ازموینې کارولی شي. A1C هم یوه له هغو ازموینو څخه ده چې د شکر په تشخیص کې کارول کېږي.
د امیندوارۍ شکر معمولاً د حمل پر مهال د منظمې معاینې له لارې تشخیصېږي، نه یوازې د ناروغې د نښو له مخې.
د شکر د درملنې موخه په مناسب حد کې د وینې د ګلوکوز ساتل دي.
د لومړي ډول شکر ناروغان د ژوندي پاتې کېدو لپاره هره ورځ انسولین ته اړتیا لري. انسولین د پېچکارۍ یا ځانګړي پمپ له لارې اخیستل کېدای شي.
د دویم ډول شکر ځینې ناروغان خپله ناروغي د سالمو خوړو، مناسب وزن او منظم فزیکي فعالیت له لارې اداره کولی شي. ځینې نور ناروغان د وینې د ګلوکوز د کنټرول لپاره درملو یا انسولین ته اړتیا لري. د دویم ډول شکر لپاره کارېدونکي درمل کېدای شي میټفورمین، سلفونیلیوریا او د SGLT-2 مخنیوي درمل شامل وي. د درملو ډول باید د روغتیايي کارکوونکي له خوا وټاکل شي. د امیندوارۍ د شکر ځینې ناروغان د سالمو خوړو او منظم فزیکي فعالیت له لارې د وینې ګلوکوز کمولی شي. د درملنې مناسب ډول باید له روغتیايي کارکوونکي سره وټاکل شي.
د وینې د ګلوکوز منظم کتل د شکر د ادارې مهمه برخه ده. د وینې د فشار او کولېسټرول اداره کول هم د راتلونکو روغتیايي ستونزو د خطر په کمولو کې مرسته کوي.
د شکر ناروغان ممکن د پښو پاملرنې، د پښتورګو د ناروغۍ معاینې او د سترګو د منظمې معاینې اړتیا ولري.
اختلاطونه
د وخت په تېرېدو سره په وینه کې د ګلوکوز لوړه اندازه د زړه، سترګو، پښتورګو، اعصابو او د وینې رګونو ته زیان رسولی شي.
د شکر ناروغۍ اختلاطونه دا دي:
- د زړه حمله
- دماغي سکته
- د پښتورګو خرابوالی
- د سترګو د رګونو زیان او د لید دایمي له منځه تلل
- د اعصابو زیان
- په لاسونو او پښو کې بېحسي یا سوزش
- پښو ته د وینې کم جریان
- د پښو زخمونه
- د پښې یا د پښې د یوې برخې پرې کول
د امیندوارۍ شکر د حمل او زېږون پر مهال د ستونزو خطر زیاتوي. هغه ښځې چې د امیندوارۍ شکر ولري او د هغوی ماشومان په راتلونکي کې د دویم ډول شکر له لوړ خطر سره مخ کېدای شي.